Azerbaycan ekonomisi ile ilgili ne biliyoruz?

Önümüzdeki hafta Azerbaycan’da cumhurbaşkanlığı seçimleri yapılacak. TRT Türk Artı,  9 Ekim seçimlerini Azerbaycan’da takip edecek, oylama sürecini, sonuçları, gözlemleri  ilk kaynaktan kendi okurlarına ve TRT Türk izleyicilerine aktaracak.

Ancak bunun öncesinde kardeş ülke Azerbaycan’ı  yakından tanıyalım. Nasıl bir ülke Azerbaycan?

Azerbaycan'ın para birimi manattır. 15 Ağustos 1992’den ruble ile birlikte Azerbaycan’ın ulusal parası olarak kullanılmaya başlamış. 1 Ocak 1994’ten ülkede geçerli tek para birimidir. Dolar-manat kuru son yıllarda neredeyse hiç değişmemiş. Geçtiğimiz sene Merkez Bankası manatı korumak için 1 milyar 584 milyon dolar harcamış. Günümüzde 1 dolar 0,78 manat, bir Euro 1,05 manat, 1 TL ise 0,39 manattır…

Bütçe
Azerbaycan’ın 2013 yılı için bütçe gelirleri 19 milyar 159 milyon manat (49 milyar 125 milyon 641 bin TL), giderleri ise 19 milyar 850 milyon manat (50 milyar 897 milyon 435 bin TL) olarak belirlenmiş.  Bütçe gelirlerinin 11 milyar 350 milyon manatını (29 milyar 102 milyon 564 bin TL) Devlet Petrol Fonu gelirleri oluşturuyor. 2013 yılı için Azerbaycan bütçesinde petrol fiyatları 100 dolar olarak hesaplanmış. Bütçe gelirlerinin 5 milyar 47 milyon manatı (12 milyar 941 milyon 25 bin TL) ise tüzel kişilerin gelir vergisi ve KDV’den oluşuyor.

Ermenistan’la savaş durumunda olan Azerbaycan’ın son yıllarda en çok arttırdığı bütçe gideri kalemi savunma harcamaları. Bu yıl bütçe giderlerinin 1 milyar 528 milyon 582 bin manatını (3 milyar 919 milyon 441 bin TL) savunma harcamaları oluşturuyor. Bu da geçtiğimiz seneye göre %8,6 daha fazla. Bunun yanı sıra, bütçede özel savunma amaçlı harcamalar için de 1 milyar 172 milyon manat (3 milyar 5 milyon 128 bin TL) öngörülmüş.

Merkez Bankasının 2012 yılına ilişkin raporuna göre, ülkenin stratejik döviz rezervleri 46 milyar dolar, dış borcu ise 5,75 milyar dolar civarında.  Yine aynı dönemin rakamlarına göre, ülkede kişi başı dış borcun miktarı 613 dolar.  Haziran 2011 ile Aralık 2012 arasında açıklanan rakamlara göre, ülkenin dış borcu bu dönemde %28 artmış…

Ekonomi

2012 yılında Azerbaycan’da Gayri Safi Yurtiçi Hasıla 53 milyar 995 milyon manat (138 milyar 448 milyon TL), kişi başı GSYİH ise 5884 manat (15 bin TL)  olmuş.  Ocak-Ağustos 2013 döneminde GSYİH hacminin bir önceki senenin aynı dönemine göre %5,2, kişi başı gelirin ise %3,9 arttığı açıklanmış. GSYİH’in %50’ni sanayi oluşturuyor. 2013 yılının Ocak-Ağustos döneminde sanayi üretimi 22,5 milyar dolar olmuş.

2012 yılında Azerbaycan’da petrol üretimi %3,7’lik düşüşle 43 milyon 900 bin varile kadar azalmış. Bunun nedeni ise Azeri-Çırak-Güneşli petrol yatağında petrol miktarının azalması. Azerbaycan’ın hedefi 2013’te petrol üretimini aynı düzeyde korumak.

Geçtiğimiz sene doğalgaz üretiminde ise artış görülmüş. Doğalgaz üretimi 27 milyar 900 milyon metreküpe ulaşmış. 2011’de bu rakam 25 milyon 900 bin metreküp olmuş. Azerbaycan’da en yüksek petrol üretimi 2010 yılında görülmüştü. En büyük petrol gelirinin ise 2014 senesinde gelmesi bekleniyor.

İstatistik Kurumu verilerine göre, 2012 yılında Azerbaycan’ın dış ticaret hacmi 23,9 milyarı ihracat, 9,6 milyarı ithalat olmak üzere 33,5 milyar dolar teşkil etmiş.  Azerbaycan’ın en büyük dış ticaret ortağı Avrupa ve Asya ülkeleri. 2013 yılının Ocak-Temmuz ayları arasında dış ticaret hacmi 25,4 milyar dolar olmuş. Bu miktarın 19,2 milyar dolarını ihracat, 6,2 milyar dolarını ithalat oluşturuyor.  Bu süre içerisinde Azerbaycan 141 ülke ile ticaret yapmış, 96 ülkeye mal ihraç etmiş, 130 ülkeden ise ithalat gerçekleştirmiş.

Dış ticaretin %53’ü Avrupa, %38’i Asya ülkeleri ile gerçekleştiriliyor. En önemli dış ticaret partnerleri sırasıyla İtalya, Rusya, ABD, Türkiye, Fransa, Hindistan, Endonezya, Almanya, İsrail ve Yunanistan. En önemli ihracat partneri İtalya. İtalya’nın Azerbaycan’ın toplam ihracatındaki payı %23, rakamla ifade edersek, 5,5 milyar dolar.  Hindistan, Fransa, Endonezya, İsrail ve ABD de diğer büyük ihracat partnerleri. Azerbaycan’ın en önemli ithalat partneri ise Türkiye. Türkiye’nin Azerbaycan ithalatındaki payı %15,8, yani 1,5 milyar dolar.  Bağımsız Devletler Birliği ülkeleri (Rusya, Ukrayna, Kazakistan) Almanya, Çin, İran da diğer önemli ithalat partnerleri.

Azerbaycan dışarıya ham petrol, petrol ürünleri, doğalgaz, meyve-sebze, bitkisel ve hayvansal yağlar ihraç ediyor.  Gıda ürünleri, kara metal ve onlardan hazırlanan ürünler, araba, mekanizmalar, elektronik cihazlar, ulaşım araçları ve parçaları ise en önemli ithalat kalemleri.

Ücretler

Ancak makroekonomideki bu veriler  maaşlara pek yansımış değil. Ülkede 2011 yılından 95 manat (243 TL) olan asgari ücret 1 Eylül 2013’te 105 manata (269 TL) çıkartıldı.  Ortalama maaş 412 manat (1056 TL).

En yüksek maaş alan kamu çalışanları maden sanayisi, maliye, sigorta ve bilimsel faaliyet alanında çalışanlar, en düşük maaş alanlar ise sağlık personeli. Bir öğretmen ortalama 283 manat (725 TL), bir doktor ise ortalama 164 manat (420 TL) maaş alıyor. Cumhurbaşkanının maaşı 15 bin manat (38 bin 460 TL), milletvekillerinin maaşı ise 1365 manat (3500 TL). Son rakamlara göre, ülkede 1 milyon 272 bin emekli bulunuyor. Ortalama emekli maaşı 152 manat (389 TL). Ülkede sosyal yardım (yoksulluk yardımı) alan 133 bin 613 aile bulunuyor. Kişi başı aylık sosyal yardım miktarı 25 manat (64 TL). Şehit ailelerine ortalama 148 manat (370 TL), Milli Kahraman statüsü bulunanlara 595 manat (1525 TL), gazilere ise ortalama 76 manat (194 TL) aylık veriliyor.

Resmi istatistiklere göre, ülkede 243 bin 100 işsiz bulunuyor. Bunlardan 36 bin 791’i resmen işsiz statüsü almış kişiler.  Resmi kaynaklar, işsizlik düzeyinin %5,2 olduğunu bildiriyor. Gençler arasında işsizlik yüzdesi ise 11.

Azerbaycan’da 2013 yılı için minimum yaşam maliyeti 116 manat (297 TL), çalışan ahali için 125 manat (320 TL), emekliler için 94 manat (241 TL), çocuklar için ise 93 manat (238 TL) olarak belirlenmiş. Ancak ekonomi uzmanları minimum yaşam maliyetinin en az 250 manat (641 TL) civarında olduğunu bildiriyor.

Türkiye ile ilişkiler

Türkiye 9 Kasım 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk devlet. 14 Ocak 1992’de imzalanan protokolle iki ülke arasında diplomatik ilişkiler kurulmuş. Günümüzde Türkiye’nin Azerbaycan’da Bakü Büyükelçiliğinin yanı sıra Nahçıvan ve Gence’de Başkonsoloslukları bulunuyor. Azerbaycan’ın ise Ankara Büyükelçiliğinin yanı sıra İstanbul ve Kars’ta Başkonsoloslukları var.  İki ülke, bir çok uluslararası ve bölgesel kuruluşlarda da yakın işbirliği içerisinde. Azerbaycan’la Türkiye arasında Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi anlaşması mevcut ve bu anlaşma çerçevesinde iki toplantı gerçekleşmiş. Türkiye-Azerbaycan ve İran arasında ve Türkiye-Azerbaycan-Gürcistan arasında üçlü toplantı mekanizmaları mevcut.

Türkiye Azerbaycan’ın en önemli dış politika sorunu olan Yukarı Karabağ ihtilafının uluslar arası hukuk çerçevesinde barışçıl, adil ve kalıcı çözüm bulunması amacıyla AGİT Minsk Grubu çalışmalarında aktif olarak katkıda bulunuyor. Türkiye, Ermenistan’ın Azerbaycan topraklarını işgal etmesi nedeniyle 1993 senesinden bu ülke ile sınırlarını kapalı tutuyor.

Türkiye, Azerbaycan’ın en önemli dış ticaret partnerleri arasında. 2012 yılında Türkiye ile Azerbaycan arasında dış ticaret hacmi 2 milyar 120 milyon 430 bin dolar olmuş. Bu, Rusya ve ABD’den sonraki en büyük rakam.  Türkiye Azerbaycan’a 1 milyar 520 milyon 405 bin dolarlık ihracat gerçekleştirmiş. Azerbaycan’dan ise 600 milyon dolarlık mal ve ürün ithal edilmiş.

Azerbaycan’da 800’ün üzerinde Türk şirketi bulunuyor. Bu şirketler tarafından gerçekleştirilen yatırımların toplam değeri 3 milyar dolardan fazla. Türkiye’nin enerji sektörüne yönelik yatırımları da dahil edildiğinde bu rakam 6 milyar doların üzerine çıkıyor. Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol, Bakü-Tiflis-Erzurum doğalgaz projeleri iki ülke arasındaki işbirliğinin sembol projeleri. Bakü-Tiflis-Kars demiryolu projesiyle de ulaşım alanında benzeri bir işbirliğine imza atılması planlanıyor. İki ülke arasındaki diğer bir önemli proje ise Trans Anadolu Boru Hattı(TANAP)…

Kaldırılamayan vize

Bir çok gelişme kaydedilmesine rağmen, Azerbaycan-Türkiye ilişkilerinde eksik kalan noktalar da bulunuyor. Bu eksikliklerden en büyüğü vize sorunu. Türkiye, 2007 senesinde Azerbaycan da dahil, Türk cumhuriyetleri için vizeleri kaldırdı. Buna karşılık Azerbaycan da 2009’un sonunda Türk vatandaşları için vizeleri kaldıracağını açıkladı.  Önce iki ülke arasında anlaşma sağlandığı bildirildi, ancak ardından Azerbaycan tarafı vizelerin kaldırılmasıyla ilgili ülke içerisinde gereken prosedürlerin tamamlanmadığını gerekçe göstererek vizeleri kaldırmaktan vazgeçti. Bu süre içerisinde vize konusu zaman-zaman gündeme gelse de, Azerbaycan halen Türkiye vatandaşları için vizeleri kaldırmış değil. Türkiye vatandaşları ya Azerbaycan’a giderken sınırda, ya da konsolosluklar üzerinden 40 dolar ödeyerek vize almak zorunda.  Oysa Türkiye vatandaşları komşu Gürcistan’a kısa süreli seyahatlerde bir kimlikle bile girebiliyor. Azerbaycanlı uzmanlar vizelerin kaldırılmamasını İran’ın da benzeri talepte bulunmasıyla ve güvenlik gerekçesiyle açıklıyorlar. Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı ise ilk kez bir ülke için vizeleri kaldıracağını, daha önce böyle bir deneyim olmaması nedeniyle prosedürün uzun sürdüğünü bildiriyor…